Nghề thuốc Nam người Dao dưới chân núi Ba Vì – Gìn giữ tinh hoa truyền thống qua nhiều thế hệ

Nằm dưới chân núi Ba Vì, thôn Yên Sơn, xã Ba Vì, Hà Nội từ lâu được biết đến là nơi lưu giữ nghề thuốc Nam truyền thống của đồng bào Dao Quần Chẹt. Giữa không gian núi rừng xanh mát, nghề nhận biết, thu hái, sơ chế và sử dụng cây thuốc đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Ba Vì.

Không chỉ mang giá trị về kinh tế, nghề thuốc Nam còn gắn liền với đời sống, kinh nghiệm dân gian và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Dao nơi đây. Chính vì vậy, việc bảo tồn và phát triển nghề thuốc Nam đang được quan tâm theo hướng vừa gìn giữ tri thức truyền thống, vừa nâng cao chất lượng dược liệu và sản phẩm, đồng thời tạo thêm sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Yên Sơn – nơi lưu giữ nghề thuốc Nam truyền thống

Thôn Yên Sơn nằm ở sườn Tây của núi Ba Vì, nơi có khí hậu tương đối mát mẻ và hệ thực vật phong phú. Theo các nguồn tư liệu được công bố, khu vực núi Ba Vì có hơn 500 loài dược liệu, trong đó có nhiều loài được người Dao sử dụng trong các bài thuốc dân gian.

Đối với người Dao Quần Chẹt, kiến thức về cây thuốc không đơn thuần là một nghề kiếm sống mà còn là vốn tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ khi còn nhỏ, nhiều người đã được người thân hướng dẫn cách nhận biết cây, lá, thân, dây leo hay củ có thể sử dụng làm dược liệu.

Trước đây, người dân thường phải vào rừng, lên núi tìm kiếm cây thuốc. Sau khi thu hái, dược liệu được làm sạch, phơi khô hoặc sử dụng theo những cách chế biến truyền thống. Qua thời gian, nghề thuốc Nam tại địa phương từng bước thay đổi để phù hợp hơn với điều kiện sản xuất và nhu cầu sử dụng hiện nay.

Đặc biệt, tháng 12/2013, thôn Yên Sơn được công nhận là “làng nghề thuốc Nam truyền thống” của thành phố Hà Nội. Theo thông tin được giới thiệu, khoảng 250/250 hộ tại Yên Sơn tham gia nghề thuốc Nam, cho thấy nghề truyền thống này có vị trí đặc biệt trong đời sống của cộng đồng địa phương.

Từ cây thuốc rừng đến những sản phẩm ngày càng đa dạng

Nghề thuốc Nam của người Dao Ba Vì không chỉ dừng lại ở việc thu hái cây thuốc. Dược liệu sau khi đưa về cần được lựa chọn, sơ chế và bảo quản phù hợp. Hiện nay, bên cạnh các phương pháp truyền thống như phơi khô hoặc sử dụng dược liệu tươi, một số sản phẩm còn được chế biến thành cao, thuốc bột, thuốc đắp và các dạng sản phẩm khác.

Sự thay đổi này cho thấy nghề thuốc Nam đang từng bước thích nghi với đời sống hiện đại. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi vẫn nằm ở nguồn dược liệu và kinh nghiệm sử dụng cây thuốc được lưu truyền trong cộng đồng.

Các gia đình làm nghề cũng ngày càng chú trọng hơn đến việc chủ động nguồn nguyên liệu. Khi công tác bảo vệ rừng được tăng cường và một số cây thuốc tự nhiên trở nên khan hiếm, nhiều hộ đã bắt đầu trồng cây thuốc tại vườn nhà. Cách làm này vừa giúp duy trì nguồn dược liệu, vừa góp phần giảm áp lực khai thác cây thuốc trong tự nhiên.

Bảo tồn tri thức thuốc Nam gắn với phát triển kinh tế

Một trong những giá trị nổi bật của nghề thuốc Nam tại Ba Vì là khả năng tạo sinh kế cho người dân. Trước đây, điều kiện đất đai và nghề nghiệp còn hạn chế khiến nghề thuốc Nam trở thành một nguồn thu nhập quan trọng đối với nhiều gia đình. Đến nay, các sản phẩm từ cây thuốc tiếp tục được tiêu thụ tại nhiều địa phương, góp phần cải thiện đời sống người dân.

Tuy nhiên, bảo tồn nghề thuốc Nam không chỉ đơn giản là duy trì việc làm. Quan trọng hơn là bảo tồn những tri thức dân gian về cây thuốc, cách thu hái, sơ chế và sử dụng đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Những năm gần đây, địa phương đã quan tâm tổ chức các hoạt động đào tạo, nâng cao kiến thức về Đông y, sơ chế và bảo quản dược liệu. Việc hình thành các mô hình hợp tác cũng mở ra cơ hội để người dân cùng nhau bảo tồn nguồn cây thuốc, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển nghề theo hướng bền vững hơn.

Hướng tới phát triển làng nghề gắn với văn hóa và du lịch

Nghề thuốc Nam người Dao tại Ba Vì còn có tiềm năng trở thành một phần của sản phẩm du lịch cộng đồng. Du khách không chỉ có cơ hội tìm hiểu về cây thuốc mà còn có thể khám phá đời sống, văn hóa và những phong tục truyền thống của người Dao Quần Chẹt.

Việc kết hợp giữa làng nghề, văn hóa bản địa và du lịch cộng đồng được kỳ vọng tạo thêm sinh kế cho người dân, đồng thời giúp nhiều người biết đến và trân trọng hơn những giá trị truyền thống đang được gìn giữ tại Ba Vì.

Trong tương lai, việc mở rộng vùng trồng dược liệu, chuẩn hóa quy trình sơ chế, nâng cao ý thức bảo vệ nguồn tài nguyên tự nhiên và xây dựng thương hiệu là những hướng đi quan trọng đối với nghề thuốc Nam Yên Sơn. Khi truyền thống được kết hợp với phương pháp sản xuất phù hợp, nghề thuốc Nam không chỉ có cơ hội phát triển về kinh tế mà còn tiếp tục giữ được giá trị văn hóa vốn có.

Dưới chân núi Ba Vì, mỗi cây thuốc không chỉ là một nguồn nguyên liệu mà còn gắn với câu chuyện về con người, thiên nhiên và tri thức được truyền lại qua nhiều thế hệ. Gìn giữ nghề thuốc Nam của người Dao vì thế cũng chính là gìn giữ một phần bản sắc văn hóa của vùng đất Ba Vì – nơi truyền thống và thiên nhiên cùng tạo nên một giá trị riêng khó thay thế.